Op dinsdag 24 maart kwamen zo’n 85 professionals in Midden-Brabant samen tijdens het Netwerkcafé GGZ. De bijeenkomst stond in het teken van de vaak onzichtbare kant van huiselijk geweld, zoals dwingende controle en psychisch geweld.
Als verdieping hierop schreef Gebi Rodenburg een artikel over dwingende controle en psychisch geweld. Gebi is psycholoog NIP, expert dwingende controle en psychisch geweld bij Praktijk Mens & Groei.
‘Als je het eenmaal ziet, kun je het niet níet meer zien.’
Het onzichtbare zichtbaar maken
Ruim acht jaar geleden kwam ik in aanraking met de thematiek van dwingende controle en psychisch geweld. Wat ik ontdekte, veranderde mijn blik blijvend. Een nieuwe laag werkelijkheid werd zichtbaar. Patronen die ik eerder niet scherp kon duiden bij cliënten, vielen in een klap op hun plek.
Er verschoof iets in mij als mens én als professional. Maar vooral veranderde er iets fundamenteels in hoe ik mijn cliënten begon te begrijpen.
Dwingende controle is een veelvoorkomende, maar nog altijd onderbelichte vorm van (ernstig) geweld. Het speelt zich grotendeels af buiten het zicht. Zonder zichtbare verwondingen. En juist daarom wordt het zo vaak gemist, ook binnen de hulpverlening. De gevolgen voor slachtoffers zijn diepgaand en traumatiserend. En ja, ook in jouw spreekkamer kan deze dynamiek zich afspelen.
Een wolf in schaapskleren
Wat dwingende controle zo ontwrichtend maakt, is de omdraaiing. De pleger presenteert zich naar buiten toe als charmant, betrokken of zelfs hulpvaardig. Achter gesloten deuren is er controle, intimidatie en psychische ondermijning. Het slachtoffer wordt geïsoleerd, raakt in de war, twijfelt aan zichzelf en wordt stap voor stap losgemaakt van zijn of haar eigen werkelijkheid.
Hoe kan zo’n (ogenschijnlijk) aardige partner of ouder immers ook manipulatief of destructief zijn? Hij (of zij) wisselt van masker en isoleert daardoor het slachtoffer en maakt haar (of hem) monddood. Niemand ziet het. Niemand gelooft het.
Uitingsvormen van dwingende controle zijn onder andere gaslighting, extreme jaloezie, stalking, financieel misbruik, (subtiele) intimidatie en/of het inzetten van kinderen als middel om de controle te behouden. Wanneer het slachtoffer grenzen stelt of de relatie beëindigt, escaleert het gedrag vaak. Juist tijdens of na een scheiding neemt het onzichtbare misbruik vaak toe. En kan zelfs (levens)gevaarlijk worden. Bij de pleger is dikwijls sprake van persoonlijkheidsproblematiek.
De kern is vrijwel altijd dezelfde: een ongelijkwaardige, eenzijdige machtsdynamiek waarin één persoon de macht en controle over de ander opeist.
De impact op het slachtoffer
De gevolgen van dwingende controle zijn doorgaans ernstig. Slachtoffers raken zichzelf kwijt. Ze leven in voortdurende spanning en chronische angst. Ze worden hyperalert. Ze twijfelen aan hun herinneringen, hun gevoelens, hun intuïtie. De overtuiging “er is iets mis met mij” nestelt zich diep.
Complexe PTSS-klachten, angsten, somberheid, fysieke spanningsklachten, uitputting, slaapproblemen, het zijn geen losse symptomen, maar zijn normale gevolgen van abnormale omstandigheden.
Psychisch geweld zonder fysiek geweld versterkt de zelftwijfel en verwarring nog eens extra, want er is toch niets te zien? Juist het ontbreken van zichtbare bewijzen versterkt de zelftwijfel en verwarring. Het kan iedereen overkomen. Hoog, laag opgeleid, rijk of arm. Het gaat om een systematische machtsongelijkheid waarin afhankelijkheid wordt gecreëerd en uitgebuit.
Cliënt E.: “Juist omdat ik al behoorlijk wat kennis had opgedaan viel het me op dat ik steeds heel veel moeite moest doen om hulpverleners te ‘overtuigen’ van wat ik meemaakte of meegemaakt had. Het werd gebagatelliseerd (jullie worden toch niet geslagen), verdraaid (waar 2 vechten hebben 2 schuld) of als mentale instabiliteit bij mij neergelegd. Ik voelde me niet gehoord en geloofd en daardoor lag de focus juist op de hulpverleners overtuigen in plaats van dat ze mij konden helpen in mijn proces. Uiteindelijk vond ik Gebi en kon ik bij haar terecht. Door het voeren van gesprekken over wat ik meemaakte en wat ik daarbij voelde werd al snel duidelijk dat mijn gevoel al die tijd waar was. Door de validatie van wat er gebeurde, dat dat wat ik meemaakte écht was, en vooral dat dat niet normaal was kreeg ik pas de ruimte om naar binnen te kunnen kijken. Hoe reageerde ik op incidenten, fysiek of mentaal, hoe kon ik daar beter mee omgaan.”
“Met jou is niets mis”
Via mijn eigen netwerk en via het landelijk platform ‘Hulp bij dwingende controle’, waar ik bij ben aangesloten, vinden slachtoffers hun weg naar mijn praktijk. Vaak na een lange zoektocht. Velen hebben al hulpverlening gehad, maar voelden zich niet werkelijk begrepen.
Tijdens het eerste consult zie ik het vaak gebeuren: een mengeling van zowel een schok als een grote opluchting. “Met jou is niets mis. Je bent het slachtoffer van dwingende controle en psychisch geweld. En waar je last van hebt, zijn normale reacties op langdurige ondermijning.”
Dit morele perspectief is essentieel.
Plegers draaien de werkelijkheid 180 graden om. Het slachtoffer is zo gehersenspoeld, dat ze gelooft dat zij het probleem is. Dat haar gevoeligheid, haar emoties of haar reacties de oorzaak zijn van de spanningen. In mijn begeleiding draaien we dat perspectief weer terug. Ik maak zichtbaar wat jarenlang verborgen bleef. Ik benoem eenzijdige patronen, geef psycho-educatie, spiegel normaliteit en help cliënten opnieuw vertrouwen te krijgen in hun eigen waarneming. En vooral ook leer ik slachtoffers tactisch te handelen. Herstel begint met (h)erkenning en ont-schuldigen
Cliënte R.: “Jouw aanpak is bekrachtigend omdat je je echt gezien en begrepen voelt in je pijn, dat helpt uit het (psychische) isolement van onbegrip en afkeer (vanuit personen die tegen je zijn opgezet) te komen en weer bevriend te kunnen worden met jezelf.”
Breder dan alleen partnergeweld
Hoewel statistisch gezien vaker mannen pleger zijn en vrouwen slachtoffer, zie ik alle genders in mijn praktijk. (Ex-)partnerrelaties, maar ook meerderjarige kinderen van dwingend controlerende ouders. Dit zijn vaak de volwassen kinderen die in hun jeugd tot zondebok werden gemaakt. Daarnaast zie ik ook werknemers die door een leidinggevende systematisch klein wordt gehouden en mensen uit sektarische gesloten groepen. De context verschilt, de dynamiek blijft hetzelfde, namelijk de eenzijdige dwingende controle. Altijd gaat het om macht, ondermijning en het stap voor stap uithollen van iemands autonomie.
Wat het mij heeft gebracht als professional.
De kennis over dwingende controle heeft mijn werk verdiept en verscherpt. Ik kijk anders. Ik luister anders. Ik herken sneller wanneer symptomen geen individuele stoornis zijn, maar het gevolg van langdurige manipulatie. En dit speelt vaker dan we ons bewust zijn.
Ik heb ook gezien wat er gebeurt wanneer deze kennis ontbreekt. Wanneer slachtoffers onbedoeld opnieuw worden geproblematiseerd. Wanneer hun overlevingsstrategieën worden gezien als persoonlijkheidsproblematiek.
Dat verschil in perspectief maakt een wereld van verschil in herstel. Wanneer je als professional begrijpt wat er speelt, kun je gericht ondersteunen. Je kunt (h)erkennen zonder te pathologiseren. Je kunt helderheid en houvast bieden vanuit het juiste perspectief.
Een uitnodiging
Mijn missie is helder: het onzichtbare zichtbaar maken.
Omdat deze vorm van geweld nog te weinig wordt (h)erkend.
Omdat slachtoffers erkenning en veiligheid nodig hebben.
Omdat kinderen bescherming verdienen.
Omdat kennis bevrijdend werkt en houvast geeft.
Ik gun iedere professional het moment waarop je deze dynamiek werkelijk ziet. Niet om wantrouwend te worden, maar om scherper en rechtvaardiger te kunnen kijken.
Als je het eenmaal ziet, kun je het niet meer níet zien.
En precies daar begint verandering.
Praktijk Mens & Groei: www.mensengroei.nl
Landelijk platform ‘Hulp bij dwingende controle’ voor hulp en training: www.hulpbijdwingendecontrole.nl